Τα εμβόλια κατά της COVID έσωσαν εκατομμύρια ζωές, αλλά μήνες μετά την έναρξη της κυκλοφορίας τους, ένας μικρός αριθμός ανθρώπων άρχισε να αναπτύσσει επικίνδυνους θρόμβους αίματος σε ασυνήθιστα μέρη του σώματος. Αυτά συνέβησαν μόνο μετά από εμβόλια που χρησιμοποίησαν έναν τροποποιημένο αδενοϊό για να απελευθερώσουν το ωφέλιμο φορτίο του - όπως το εμβόλιο της AstraZeneca. Το γιατί σχηματίστηκαν αυτοί οι θρόμβοι αίματος ήταν ένα μυστήριο - μέχρι τώρα.

Η πάθηση ονομάστηκε ανοσοποιητική θρομβοπενία και θρόμβωση που προκαλείται από εμβόλιο ή VITT . Συμβαίνει όταν το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται κατά λάθος σε μία από τις πρωτεΐνες του σώματος, που ονομάζεται παράγοντας αιμοπεταλίων 4.

Τα αντισώματα που αναγνωρίζουν τον παράγοντα 4 των αιμοπεταλίων αποτελούν στην πραγματικότητα μέρος των φυσιολογικών ανοσολογικών αποκρίσεων, αλλά στη νόσο VITT τα αντισώματα που αναπτύσσονται είναι ασυνήθιστα κολλώδη. Προσκολλώνται στον παράγοντα 4 των αιμοπεταλίων, ενώνοντας πολλά μόρια και σχηματίζοντας μεγάλες συστάδες πρωτεϊνών που ονομάζονται «ανοσολογικά σύμπλοκα» , οδηγώντας σε επικίνδυνους θρόμβους αίματος.

Τα τελευταία χρόνια, εργαζόμαστε πάνω στη βιολογία της VITT, εστιάζοντας κυρίως στο πώς αυτά τα αντισώματα ενεργοποιούν τα αιμοπετάλια. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο ο εμβολιασμός πυροδοτεί τον σχηματισμό αυτών των αντισωμάτων ήταν ένα από τα κύρια μυστήρια αυτής της ασθένειας.

Τώρα, μια διεθνής ομάδα επιστημόνων στην Αυστραλία, τον Καναδά και τη Γερμανία έδωσε μια απάντηση . Σε μια σειρά από πειράματα, έδειξαν ότι σχεδόν όλοι οι ασθενείς με VITT μοιράζονται ένα ξεχωριστό μοτίβο στα αντισώματά τους.

Μελέτησαν 100 ασθενείς με VITT από όλο τον κόσμο. Τυχαία, δύο από αυτούς τους ασθενείς είχαν δωρίσει αίμα στο παρελθόν, πράγμα που σημαίνει ότι ελήφθησαν δείγματα πριν από τον εμβολιασμό και αποθηκεύτηκαν σε καταψύκτες γερμανικών υπηρεσιών αιμοδοσίας. Αυτά τα δείγματα αποδείχθηκαν ότι ήταν το κλειδί που ξεκλείδωσε το μυστήριο.

Η ομάδα κατάφερε να δείξει ότι τα αντισώματα που εμπλέκονται στο VITT ξεκινούν ως αντισώματα που αναγνωρίζουν μια αδενοϊική πρωτεΐνη που ονομάζεται πρωτεΐνη VII. Αυτά τα αντισώματα πιθανότατα προήλθαν από τη μνήμη του ανοσοποιητικού συστήματος από προηγούμενες λοιμώξεις από αδενοϊό - οι οποίες είναι συχνές στην παιδική ηλικία και προκαλούν ήπια συμπτώματα που μοιάζουν με κρυολόγημα.

Κατά τη διάρκεια των φυσιολογικών ανοσολογικών αποκρίσεων σε λοιμώξεις και εμβολιασμούς, συμβαίνουν μικροσκοπικές τυχαίες γενετικές αλλαγές στα κύτταρα που παράγουν αντισώματα. Αυτό είναι φυσιολογικό και αυτές οι αλλαγές βοηθούν το ανοσοποιητικό σύστημα να βελτιώσει τα αντισώματα, ώστε να καταπολεμά τις λοιμώξεις πιο αποτελεσματικά.

Σε όλους τους ασθενείς με VITT, οι ερευνητές διαπίστωσαν την ίδια αλλαγή. Αλλάζοντας μόνο ένα μικρό μέρος του αντισώματος, αυτό ξαφνικά απέκτησε την ικανότητα να συνδέεται πολύ ισχυρά με τον παράγοντα 4 των αιμοπεταλίων.

Το εμβόλιο έσωσε εκατομμύρια ζωές. Giovanni Cancemi/Shutterstock.com
Προηγούμενη έρευνα από την ίδια ομάδα είχε ήδη δείξει ότι οι περισσότεροι ασθενείς με VITT φέρουν μια συγκεκριμένη παραλλαγή του ανοσοποιητικού γονιδίου που διαμορφώνει τη δομή των αντισωμάτων που παράγουν.

Η νέα μελέτη βοηθά να εξηγηθεί γιατί αυτό έχει σημασία. Η μετάλλαξη που εντόπισαν οι ερευνητές εμφανίζεται μόνο σε αντισώματα που βασίζονται σε αυτό το γενετικό υπόβαθρο, επιτρέποντάς τους να προσκολληθούν εξαιρετικά στον παράγοντα 4 των αιμοπεταλίων.

Αυτή η ανακάλυψη βοηθά να εξηγηθεί γιατί ο ιός VITT είναι τόσο σπάνιος. Δύο απίθανα συμβάντα πρέπει να συμβούν ταυτόχρονα. Πρώτον, ένα άτομο πρέπει να κληρονομήσει τη συγκεκριμένη παραλλαγή του ανοσοποιητικού γονιδίου. Δεύτερον, πρέπει να εμφανιστεί μια σπάνια μετάλλαξη σε ένα από τα κύτταρα που παράγουν αντισώματα και ανταποκρίνονται στον αδενοϊό. Μόνο όταν συμβούν και τα δύο συμβάντα ταυτόχρονα, το ανοσοποιητικό σύστημα αρχίζει να στοχεύει τον παράγοντα 4 των αιμοπεταλίων.

Γιατί χρειάζεται να κατανοήσουμε το VITT;
Ίσως αναρωτιέστε γιατί αυτό εξακολουθεί να είναι σημαντικό. Η πανδημία έχει τελειώσει και σίγουρα η VITT δεν εμφανίζεται πλέον;

Ωστόσο, τα εμβόλια που βασίζονται στον αδενοϊό παραμένουν ένα σημαντικό εργαλείο. Είναι ευέλικτα, φθηνά και εύκολα στην εφαρμογή τους παγκοσμίως. Όταν έρθει η επόμενη πανδημία, τα εμβόλια που θα παρασκευαστούν με αυτήν την προσέγγιση θα μπορούσαν για άλλη μια φορά να σώσουν εκατομμύρια ζωές.

Επίσης, περιστασιακά βλέπουμε ασθενείς με σύνδρομα που μοιάζουν ακριβώς με VITT, αλλά χωρίς καμία σχέση με τον εμβολιασμό. Αυτές οι περιπτώσεις μπορεί μερικές φορές να προκληθούν από ιογενείς λοιμώξεις, συμπεριλαμβανομένων των αδενοϊών και του κυτταρομεγαλοϊού .

Μια παρόμοια διαδικασία έχει επίσης εμπλακεί σε άτομα με επαναλαμβανόμενους θρόμβους αίματος επί πολλά χρόνια , επαναλαμβανόμενες αποβολές και εγκεφαλικό επεισόδιο σε νεογέννητο μωρό που προκαλείται από αντισώματα της μητέρας που στοχεύουν τον παράγοντα 4 των αιμοπεταλίων.

Η κατανόηση του πώς ακριβώς συμβαίνει η VITT σημαίνει ότι οι επιστήμονες μπορεί πλέον να είναι σε θέση να τροποποιήσουν μελλοντικά εμβόλια για να αποφύγουν την ενεργοποίηση αυτής της σπάνιας ανοσολογικής αντίδρασης.